Van Eesteren-Fluck & Van Lohuizen Stichting

Publicatie ‘De tweede grachtengordel. Algemeen uitbreidingsplan Amsterdam: naoorlogs ontwerp en uitvoering’

nieuw systematisch archiefonderzoek

Op initiatief van en ondersteund door de EFL Stichting en de gemeente Amsterdam zijn de gemeentelijke archieven over het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP) voor het eerst op systematische wijze onderzocht. Dat zal resulteren in de publicatie De tweede grachtengordel die medio 2016 bij Uitgeverij THOTH zal verschijnen.

De planvorming en realisatie van de westelijke tuinsteden in Amsterdam, met hun vernieuwende verkaveling van open bebouwingsstroken in de groene ruimte is achteraf miraculeus te noemen. De basis voor de westelijke tuinsteden was het ontwerp van Van Eesteren en Van Lohuizen uit 1934. Na de bevrijding moest de planningsmachinerie voor de tuinsteden weer op gang komen. Bij het begin van zijn werkzaamheden in 1948 nam de Amsterdamse wethouder mr. J.J. van der Velde een ingrijpend besluit. Omdat zo’n 30.000 gezinnen geen eigen woning hadden, stelde hij de Gemeenteraad voor om het vooroorlogse uitbreidingsplan in een absurd tempo te gaan uitvoeren.

50.000 woningen in 20 jaar
De terreinen van tuinstad Slotermeer werden al datzelfde jaar bouwrijp gemaakt. Onder enorme tijdsdruk en stelselmatig zonder publiekrechtelijk goedgekeurde plannen, werden er vanaf 1951 duizenden woningen gebouwd. Twintig jaar later werd het Algemeen Uitbreidingsplan als voltooid beschouwd, en was er een middelgrote stad van ongeveer 50.000 woningen aan Amsterdam toegevoegd.

Het veelgeroemde onderzoek, dat ten grondslag lag aan de programmering (woningbehoefte, recreatie, verkeersintensiteit, voorzieningen) van het vooroorlogse AUP was na de bevrijding aan bijstelling toe. Concreet betekende dit, dat de plannen in hoofdlijnen voor de stadswijken Geuzenveld, Osdorp, Slotervaart, Amsterdam-Noord, Buitenveldert en delen van de Watergraafsmeer moesten worden omgewerkt tot op een gedetailleerd verkavelings- en bebouwingsniveau. Daarbij hadden de Dienst Publieke Werken en de Dienst Stadsontwikkeling, onder leiding van ontwerpers Cornelis van Eesteren en later Jacoba Mulder, de leiding.

Wording van 9 stadswijken
Uit de nu voor het eerst onderzochte archieven wordt duidelijk op welke wijze deze enorme operatie in de stad tot stand kwam. Het optuigen van de uitvoeringsmachinerie, de wijze van grondverwerving, de onteigening en de contracten met baggeraars voor de opspuiting van terreinen, het is allemaal in de archieven vastgelegd. Ook de invloed van individuele bestuurders en directeuren van diensten op het uiterlijk van de stadswijken komt eruit naar voren. De strijd om het volkshuisvestingsprogramma, de vernieuwingen in bouwsystemen en woningplattegronden krijgen een plaats in de publicatie. Uiteindelijk typeren de auteurs het eigene van elke wijk in het palet van het naoorlogse Amsterdam.

De tweede grachtengordel presenteert de wordingsgeschiedenis van negen stadswijken in woord en beeld. Hoofdpersonen uit de gemeentelijke organisatie krijgen profiel. Het boek besluit met een beschouwing over wat de naoorlogse stadswijken bijzonder maakt en hoe ze in nationaal en Europees opzicht te positioneren zijn.

De tweede grachtengordel. Algemeen uitbreidingsplan Amsterdam: naoorlogs ontwerp en uitvoering

Auteurs: Vincent van Rossem, Jeroen Schilt, Marinke Steenhuis en Paul Meurs

Uitgeverij THOTH, 2016

Foto: door Iwan Daniëls